Duurzaamheid in de liefde

In de heftig uitgeroepen en gefluisterde liefde werkt vaak afhankelijkheid en een verborgen vragen in het geven. Wat is het wezen van liefde? Wat is liefde in het kennen? Er ontstaat een intuïve kennis als er een eenheid is van kenner en ken-object. Hoe is deze mogelijk? Wat is liefde in de relatie tot de ander? De voetwassing, de filosofie van Levinas en ‘liebe das Böse gut’, waar Mani over sprak.

In de filosofie worden twee vormen van liefde onderscheinden: Agapé (broederliefde of liefde voor de ander omwille van de ander) en Eros (platonische verlangen naar eenheid - in liefde, schoonheid en waarheid - als zelfverwerkelijking van het goddelijke in je: dit is de juiste - niet narcistische - zelfliefde). Het 'Heb uw naaste lief gelijk uzelfve' verbindt deze beide feitelijk met elkaar. Door zelfliefde of de kracht van de ontwikkeling is een veel sterkere vorm van liefde voor de ander mogelijk; want als ik niet eerst in mijzelf het schaduwbeeld van het egoïsme overwinnen kan, is ook werkelijke liefde voor de ander niet mogelijk. In de geschiedenis van het christendom is het vanaf de vierde eeuw gegaan om Agapé zonder Eros, zonder zelfverwerkelijking, en daardoor was liefde verbonden met plicht het goede te doen en niet met de vrije liefde om het goede te doen. In onze tijd is juist het laatste mogelijk geworden.

Boeddha spreekt over de liefde die ontstaat als je door een volledige aandacht de eenheid met alles beleven kan (De Ik-Het verhouding volgens Martin Buber). Dat is een onpersoonlijke vorm van liefde. In het esoterische christendom van Mani (217-276) gaat het juist om een liefde die staat in de Ik-Gij verhouding (volgens Buber) of in de persoonlijke liefde in het meeleven met het persoonlijke gevoel van de ander. Hier gaat het ook om een liefde voor het kwaad om het kwaad te kunnen omvormen. Kun je met liefde met het boze omgaan?

De voetwassing als ethisch beeld voor het leiderschap om ethisch om te gaan met macht. Christus Jezus doet dan wat normaal gesproken de dienaren doen: het wassen van de voeten van de gasten. Christus is het wezen van ‘naar beneden stromende liefde’; hij is uit de hoogste hemel naar de aarde afgedaald en dit wordt versterkt in het feit dat hij voor de discipelen buigt om hun voeten te wassen. De naar beneden stromende liefde bij de voetwassing toont aan dat Christus zijn dankbaarheid betuigt aan de discipelen; hij kan alleen dan kan werken, als er mensen zijn die zijn offer willen aannemen. Het hogere kan niet zonder het lagere. Dit is ook de ethiek van het leiderschap: de leider is de grootste dienaar van de gemeenschap van de organisatie. Hij voelt dankbaarheid naar de medewerkers, omdat zonder hen de organisatie geen zin heeft. Dit is ethisch omgaan met funcionele macht.

Dankbaarheid is een bijzondere houding; dankbaarheid jegens alle mensen die gemaakt hebben dat je bent die je nu bent. Dankbaarheid zelfs jegens je vijanden, want zij hebben het mogelijk gemaakt dat je werd uitgedaagd om het goede te versterken door op de juiste wijze met het kwaad om te gaan. Deze dankbaarheid doet een gevoel van allesomvattende liefde ontstaan.

De voetwassing naar de ander betekent dat je het wezen van de ander als op een altaar verhogen kunt. De filosoof Levinas zegt dat ieder moment dat je de ander in een oordeel samenvat, heb je een totalitaire vorm van denken. Is het mogelijk steeds gericht te zijn op het op het oneindige wezen van de ander, van welk geslacht, ras, volk of religie/wereldbeschouwing ook? Vanuit deze vorm van denken vind je altijd de rechtvaardiging voor de liefde, waardoor je van daaruit ook het onvolkomene in de ander kunt liefhebben.

Liefde in het kennen van en handelen in de wereld. Hoe kom je ook tot liefde voor het onvolkomene? Hoe kan liefde het kwaad omvormen? Hoe ontwikkel je een liefde voor de hele mensheid?